Không đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế có bị truy cứu trách nhiệm hình sự không?

KHÔNG ĐÓNG BẢO HIỂM XÃ HỘI, BẢO HIỂM Y TẾ CÓ BỊ TRUY CỨU TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ KHÔNG?

Hiện nay, việc thanh tra và xử lý vi phạm trong lĩnh vực an sinh xã hội đang là điểm nóng được xã hội đặc biệt quan tâm. Trên nhiều diễn đàn và mạng xã hội lan truyền thông tin rằng: “Từ ngày 01/7/2025, người sử dụng lao động không đóng BHXH, BHYT cho người lao động sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự”. Liệu điều này có đúng sự thật? Căn cứ pháp lý nào quy định về chế tài nghiêm khắc này? Hãy cùng Luật Niềm Tin Việt phân tích và làm rõ trong bài viết dưới đây.

1. Bảo hiểm xã hội, Bảo hiểm y tế là gì?

– Bảo hiểm xã hội: là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người tham gia bảo hiểm xã hội khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, khi nghỉ hưu hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ bảo hiểm xã hội hoặc do ngân sách nhà nước bảo đảm (khoản 1 Điều 3 Luật Bảo hiểm xã hội 2024)

– Bảo hiểm xã hội gồm 2 loại:

Bảo hiểm xã hội bắt buộc: là loại hình bảo hiểm xã hội do Nhà nước tổ chức mà người lao động, người sử dụng lao động thuộc đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc phải tham gia (Khoản 3 Điều 3 Luật BHXH 2024).
Bảo hiểm xã hội tự nguyện: là loại hình bảo hiểm xã hội do Nhà nước tổ chức mà công dân Việt Nam tự nguyện tham gia và được lựa chọn mức đóng, phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình (Khoản 4 Điều 3 Luật BHXH 2024).

– Bảo hiểm y tế: là hình thức bảo hiểm bắt buộc được áp dụng đối với các đối tượng theo quy định của Luật này để chăm sóc sức khỏe, không vì mục đích lợi nhuận do Nhà nước tổ chức thực hiện (Khoản 1 Điều 2 Luật Bảo hiểm y tế hiện hành)

(Ảnh: Internet)

2. Lợi ích cho người lao động khi được tham gia BHXH, BHYT?

Theo quy định của Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024, người đóng BHXH sẽ nhận được 5 lợi ích chính sau đây:

Ốm đau: Người lao động được hưởng trợ cấp khi phải nghỉ làm do ốm đau hoặc chăm sóc con ốm, giúp bù đắp thu nhập trong thời gian không thể làm việc.
Thai sản: Cung cấp trợ cấp và nghỉ chế độ cho lao động nữ mang thai, sinh con hoặc người lao động nhận nuôi con nuôi sơ sinh; lao động nam cũng được hưởng chế độ khi vợ sinh.
Hưu trí: Đảm bảo thu nhập ổn định hàng tháng khi người lao động đủ tuổi và thời gian đóng bảo hiểm, giúp an tâm về tài chính khi về già.
Tử tuất: Thân nhân được nhận trợ cấp một lần hoặc hàng tháng khi người lao động đang đóng hoặc hưởng lương hưu qua đời, hỗ trợ phần nào gánh nặng kinh tế.
Tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp: Cung cấp trợ cấp, chi phí y tế và phục hồi chức năng nếu người lao động gặp rủi ro nghề nghiệp, bảo đảm quyền lợi an toàn lao động.

Đối với BHYT, mức hưởng khi tham gia BHYT mà người tham gia bảo hiểm y tế khi khám, chữa bệnh được quy định rõ ràng tại Điều 22 Văn bản hợp nhất 22/VBHN-VPQH 2025 Luật Bảo hiểm y tế, cụ thể như sau:

100% chi phí khám bệnh, chữa bệnh đối với đối tượng quy định tại các điểm a, b, c, d, đ, e, h, i, o, r và s khoản 3 Điều 12 của Luật này. Chi phí khám bệnh, chữa bệnh ngoài phạm vi được hưởng bảo hiểm y tế của đối tượng quy định tại các điểm a, b, c, d và đ khoản 3 Điều 12 của Luật này được chi trả từ nguồn kinh phí bảo hiểm y tế dành cho khám bệnh, chữa bệnh của nhóm đối tượng này; trường hợp nguồn kinh phí này không đủ thì do ngân sách nhà nước bảo đảm;
100% chi phí khám bệnh, chữa bệnh đối với trường hợp chi phí cho một lần khám bệnh, chữa bệnh thấp hơn mức do Chính phủ quy định;
100% chi phí khám bệnh, chữa bệnh tại cơ sở khám bệnh, chữa bệnh thuộc cấp khám bệnh, chữa bệnh ban đầu, bao gồm: trạm y tế; cơ sở khám bệnh, chữa bệnh y học gia đình; trạm y tế quân – dân y, phòng khám quân – dân y; trung tâm y tế cấp huyện có hoạt động khám bệnh, chữa bệnh được cấp giấy phép hoạt động theo hình thức tổ chức là phòng khám; y tế cơ quan, đơn vị, tổ chức do Bộ trưởng Bộ Y tế quy định; cơ sở khám bệnh, chữa bệnh thuộc cấp khám bệnh, chữa bệnh ban đầu trong quân đội, công an do Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, Bộ trưởng Bộ Công an quy định.100% chi phí khám bệnh, chữa bệnh ngoại trú tại phòng khám đa khoa khu vực;
100% chi phí khám bệnh, chữa bệnh khi người bệnh có thời gian tham gia bảo hiểm y tế 5 năm liên tục trở lên và có số tiền cùng chi trả chi phí khám bệnh, chữa bệnh trong năm của những lần đi khám bệnh, chữa bệnh theo quy định tại khoản 3, các điểm a, b, c, đ và e khoản 4, khoản 5 Điều này, Điều 26 và Điều 27 của Luật này lớn hơn 6 lần mức tham chiếu;
95% chi phí khám bệnh, chữa bệnh đối với các đối tượng quy định tại điểm a khoản 2, điểm k khoản 3, điểm a và điểm g khoản 4 Điều 12 của Luật này;
80% chi phí khám bệnh, chữa bệnh đối với đối tượng khác.

(Ảnh: Internet)

3. Người sử dụng lao động không đóng BHXH, BHYT cho người lao động có bị truy cứu trách nhiệm hình sự không?

Theo quy định tại Điều 39 Luật BHXH và Điều 48.b Luật BHYT, từ ngày 01/7/2025, người sử dụng lao động khi thực hiện một trong các hành vi sau đây sẽ bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi trốn đóng BHXH, bảo hiểm thất nghiệp (BHTN), BHYT (trừ trường hợp có lý do chính đáng theo quy định của Chính phủ):

Không đăng ký hoặc đăng ký không đầy đủ số người phải tham gia BHXH bắt buộc, BHTN sau 60 ngày kể từ ngày hết thời hạn quy định.
Không lập danh sách hoặc lập danh sách không đầy đủ số người phải tham gia BHYT sau 60 ngày kể từ ngày hết thời hạn quy định.
Đăng ký tiền lương làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc, BHTN thấp hơn quy định.
Đăng ký tiền lương làm căn cứ đóng BHYT thấp hơn tiền lương quy định.
Không đóng hoặc đóng không đầy đủ số tiền đã đăng ký BHXH bắt buộc, BHTN sau 60 ngày kể từ ngày đóng BHXH bắt buộc, BHTN chậm nhất và đã được cơ quan có thẩm quyền đôn đốc.
Không đóng hoặc đóng không đầy đủ số tiền đã đăng ký BHYT sau 60 ngày kể từ ngày đóng BHYT chậm nhất và đã được cơ quan có thẩm quyền đôn đốc.

Ngoài xử phạt hành chính, Điều 216 Bộ luật Hình sự cũng quy định: người sử dụng lao động có nghĩa vụ đóng BHXH, BHYT, BHTN nhưng có hành vi gian dối hoặc dùng thủ đoạn để trốn đóng, không đóng hoặc đóng không đầy đủ từ 6 tháng trở lên, sau khi đã bị xử phạt vi phạm hành chính mà còn tái phạm, có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

“Điều 216. Tội trốn đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp cho người lao động

Người nào có nghĩa vụ đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp cho người lao động mà gian dối hoặc bằng thủ đoạn khác để không đóng hoặc không đóng đầy đủ theo quy định từ 06 tháng trở lên thuộc một trong những trường hợp sau đây, đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này mà còn vi phạm, thì bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 01 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 01 năm:
a) Trốn đóng bảo hiểm từ 50.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng;
b) Trốn đóng bảo hiểm cho từ 10 người đến dưới 50 người lao động.
Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tiền từ 200.000.000 đồng đến 500.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm:
a) Phạm tội 02 lần trở lên;
b) Trốn đóng bảo hiểm từ 300.000.000 đồng đến dưới 1.000.000.000 đồng;
c) Trốn đóng bảo hiểm cho từ 50 người đến dưới 200 người lao động;
d) Không đóng số tiền bảo hiểm đã thu hoặc đã khấu trừ của người lao động quy định tại điểm a hoặc điểm b khoản 1 Điều này.
Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tiền từ 500.000.000 đồng đến 1.000.000.000 đồng hoặc bị phạt tù từ 02 năm đến 07 năm:
a) Trốn đóng bảo hiểm 1.000.000.000 đồng trở lên;
b) Trốn đóng bảo hiểm cho 200 người lao động trở lên;
c) Không đóng số tiền bảo hiểm đã thu hoặc đã khấu trừ của người lao động quy định tại điểm b hoặc điểm c khoản 2 Điều này.
Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.
Pháp nhân thương mại phạm tội quy định tại Điều này, thì bị phạt như sau:
a) Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại khoản 1 Điều này, thì bị phạt tiền từ 200.000.000 đồng đến 500.000.000 đồng;
b) Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại khoản 2 Điều này, thì bị phạt tiền từ 500.000.000 đồng đến 1.000.000.000 đồng;
c) Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại khoản 3 Điều này, thì bị phạt tiền từ 1.000.000.000 đồng đến 3.000.000.000 đồng”.

Như vậy, người sử dụng lao động không thực hiện đúng quy định về đóng BHXH, BHYT cho người lao động thì tùy mức độ vi phạm có thể bị bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.

CÔNG TY LUẬT HỢP DANH NIỀM TIN VIỆT